شواهد و قرائن تاريخى اين نظر را تأييد مىكند . راه شناختن محركات و انگيزه‌هاى يك شخص يا يك ملت در يك حركت تاريخى ، بررسى نحوهء كار اوست . آنچه در فصلهاى بعد خواهيم آورد كافى است كه انگيزه و محرك ايرانيان را به ما بشناساند . در اينجا نيز قسمتى ديگر از نوشتهء آقاى عطاردى را كه تحت عنوان « فعاليت اسلامى ايرانيان » براى ما نگاشته‌اند مىآوريم . قسمت اول نوشتهء ايشان را قبلًا در بخش دوم اين كتاب نقل كرديم . فعاليتهاى اسلامى ايرانيان « حوادث يمن و فداكارى ايرانيان مسلمان آن سرزمين ، خود شاهد بزرگى است كه اين ملت با آغوش باز اين دين مقدس را قبول كرد و در راه نشر آن از هيچ گونه فداكارى خوددارى نكرده است . كسانى كه مىنويسند اسلام با شمشير بر اين ملت تحميل شده يا تعصب نژادى و احساسات قومى آنها را وادار به اين حرف مىكند يا از سير اسلام در ميان نژاد ايرانى اطلاع ندارند . همهء مورخين مىنويسند كه دين اسلام با سرعتى شگفت‌انگيز در ايران پيش رفت و اين ملت بدون جنگ و جدال از آن استقبال كرد و در مدت بيست سال ، تمام فلات ايران را از ساحل فرات تا رود جيحون و از كناره‌هاى سند تا كرانهء درياچهء خوارزم فرا گرفت . اگر در چند مورد با اعراب مسلمان جنگ شد ، آن جنگ مربوط به دسته‌اى از طبقات ممتازه و موبدان بود كه در نظر داشتند با جلوگيرى از نفوذ اسلام منافع خود را حفظ كنند . پس از اينكه تمام كشور پهناور ايران به تصرف مسلمين درآمد ، طولى نكشيد كه اكثريت مردم اين كشور به استثناى كوههاى مازندران و ديلمان دين اسلام را پذيرفتند و فعاليت و كوشش اين مردم براى تبليغ اسلام و تحكيم مبانى و قواعد شرع مقدس شروع گرديد . در سه قرن اول اسلام كه ايران تحت نفوذ خلفاى اموى و بنى عباس اداره مىشد ، ملت ايران در تشريح احكام دينى ، ادبى ، قضايى ، سياسى و اجتماعى اسلام سعى بليغ